อัคคีภัยเป็นภัยพิบัติที่ลุกลามรวดเร็วและสร้างความเสียหายต่อชีวิตและทรัพย์สินอย่างมหาศาล การมีระบบเตือนภัยที่มีประสิทธิภาพจึงเป็นหัวใจสำคัญในการรับมือสถานการณ์ฉุกเฉิน วันนี้ Sunny Emergency Light ผู้ผลิตและจัดจำหน่ายอุปกรณ์ไฟฉุกเฉินชั้นนำของไทย จะพาไปเจาะลึกโครงสร้างและกลไกของระบบ Fire Alarm อธิบายหลักการทำงานแต่ละประเภทอย่างเข้าใจง่าย เพื่อให้สามารถเลือกติดตั้งระบบเตือนภัยที่ถูกต้องตามมาตรฐานสากลและกฎหมายอาคารได้อย่างมั่นใจ
ระบบ Fire Alarm คืออะไร ทำไมทุกอาคารจำเป็นต้องมี
ระบบ Fire Alarm หรือระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้ คือระบบสัญญาณเตือนภัยที่ออกแบบมาเพื่อตรวจจับการเกิดเพลิงไหม้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น (Incipient Stage) โดยอาศัยการตรวจวัดอนุภาคควัน ความร้อน การแผ่รังสีของเปลวไฟ หรือก๊าซจากการเผาไหม้ เมื่อระบบตรวจพบความผิดปกติ อุปกรณ์รับสัญญาณจะส่งข้อมูลไปยังชุดควบคุมส่วนกลาง เพื่อประมวลผลและส่งสัญญาณแจ้งเตือนทั้งแบบภาพและเสียง ช่วยให้ผู้ใช้อาคารมีเวลาอพยพหนีไฟได้อย่างปลอดภัย รวมถึงช่วยให้เจ้าหน้าที่ระงับเหตุเข้าควบคุมสถานการณ์ได้ทันท่วงทีก่อนที่ไฟจะลุกลามขยายวงกว้าง
ความสำคัญต่อความปลอดภัยของชีวิตและทรัพย์สิน
การติดตั้งระบบ Fire Alarm ไม่ได้มีเป้าหมายเพียงแค่การแจ้งเตือนภัยทั่วไป แต่ยังเกี่ยวข้องกับข้อกำหนดทางกฎหมายอย่างเคร่งครัด ในประเทศไทย กฎกระทรวง ฉบับที่ 33 (พ.ศ. 2535) และกฎกระทรวง ฉบับที่ 47 (พ.ศ. 2540) ออกตามความในพระราชบัญญัติควบคุมอาคาร พ.ศ. 2522 รวมถึงกฎกระทรวงกำหนดมาตรฐานในการบริหาร จัดการ และดำเนินการด้านความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงานเกี่ยวกับการป้องกันและระงับอัคคีภัย พ.ศ. 2555 ระบุให้อาคารสูง อาคารขนาดใหญ่พิเศษ โรงงานอุตสาหกรรม สถานประกอบการ และอาคารสาธารณะ ต้องติดตั้งระบบเตือนภัยเพลิงไหม้และอุปกรณ์ตรวจจับอย่างครอบคลุม หากละเลยไม่ปฏิบัติตาม อาจมีโทษตามกฎหมาย และส่งผลต่อความคุ้มครองของกรมธรรม์ประกันอัคคีภัยอีกด้วย
4 อุปกรณ์หลักในระบบ Fire Alarm มีอะไรบ้าง
โครงสร้างของระบบ Fire Alarm ที่ได้มาตรฐานสากล เช่น มาตรฐาน NFPA 72 (National Fire Alarm and Signaling Code) และมาตรฐาน วสท. (วิศวกรรมสถานแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์) ประกอบไปด้วย 4 ภาคส่วนการทำงานหลัก ได้แก่
1. ตู้ควบคุมกลาง (Fire Alarm Control Panel – FACP)
ตู้ FACP ทำหน้าที่เปรียบเสมือน “สมองกลส่วนกลาง” ของระบบ โดยจะรับสัญญาณข้อมูลจากอุปกรณ์ตรวจจับทุกจุด ตรวจสอบความถูกต้อง ส่งสัญญาณขับเคลื่อนอุปกรณ์ส่งเสียงและไฟกะพริบ ควบคุมระบบควบคุมอาคารอื่นๆ และมีระบบแบตเตอรี่สำรอง (Secondary Power Supply) ที่สามารถจ่ายพลังงานได้อย่างน้อย 24 ชั่วโมงในสภาวะปกติ และขับเคลื่อนสัญญาณเตือนภัยต่อเนื่องตามเวลาที่มาตรฐานกำหนด
2. อุปกรณ์ตรวจจับ (Initiating Devices)
อุปกรณ์ที่คอยเฝ้าระวังและตรวจจับสิ่งบ่งชี้ของการเกิดเพลิงไหม้ แบ่งออกเป็นประเภทหลักดังนี้:
- Smoke Detector (อุปกรณ์ตรวจจับควัน): ตรวจจับอนุภาคควัน นิยมใช้ชนิดโฟโตอิเล็กทริก (Photoelectric) เหมาะสำหรับพื้นที่สำนักงาน ทางเดิน ห้องนอน และบริเวณที่มักเกิดไฟคุไหม้ช้า
- Heat Detector (อุปกรณ์ตรวจจับความร้อน): เหมาะสำหรับพื้นที่ที่มีฝุ่นหรือควันเป็นปกติ เช่น ห้องครัว ลานจอดรถ หรือห้องเครื่อง โดยมีทั้งแบบตรวจจับอุณหภูมิคงที่ (Fixed Temperature) และแบบตรวจจับอัตราการเพิ่มของอุณหภูมิ (Rate-of-Rise)
- Flame Detector (อุปกรณ์ตรวจจับเปลวไฟ): ตรวจจับรังสีอินฟราเรด (IR) หรืออัลตราไวโอเลต (UV) ของเปลวไฟ มีความเร็วในการตรวจจับสูงมาก นิยมใช้ในคลังเก็บสารเคมีหรือโรงกลั่นน้ำมัน
3. อุปกรณ์แจ้งเหตุด้วยมือ (Manual Station)
เป็นอุปกรณ์ที่เปิดโอกาสให้ผู้พบเห็นเหตุเพลิงไหม้สามารถกระตุ้นสัญญาณเตือนภัยได้ทันทีโดยไม่ต้องรอให้อุปกรณ์อัตโนมัติตรวจจับ มีทั้งแบบดึงคันโยก (Manual Pull Station) และแบบกดกระจกแตกหรือกดปุ่ม (Manual Call Point) ติดตั้งไว้บริเวณทางหนีไฟ บันไดหนีไฟ หรือทางออกของอาคารที่เข้าถึงได้ง่ายและมีแสงสว่างเพียงพอ
4. อุปกรณ์แจ้งเตือน (Notification Appliances)
ทำหน้าที่กระจายสัญญาณแจ้งเตือนไปยังผู้ใช้อาคารเพื่อให้เริ่มแผนการอพยพ:
- สัญญาณเสียง: เช่น กระดิ่งเตือนภัย (Alarm Bell) ไซเรน (Electronic Sounder/Horn) และระบบกระจายเสียงตามสาย (Voice Evacuation) โดยระดับเสียงต้องดังกว่าระดับเสียงรบกวนปกติของพื้นที่อย่างน้อย 15 เดซิเบล (dBA)
- สัญญาณแสง: ไฟกะพริบฉุกเฉิน (Strobe Light) ส่งสัญญาณแสงความถี่สูงเพื่อช่วยเหลือผู้มีความบกพร่องทางการได้ยิน หรือในพื้นที่ที่มีเสียงเครื่องจักรดังรบกวน
เจาะลึกประเภทของระบบ Fire Alarm เลือกแบบไหนเหมาะกับอาคารคุณ
การเลือกประเภทของระบบ Fire Alarm มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อประสิทธิภาพการระงับเหตุและงบประมาณการลงทุน ปัจจุบันแบ่งออกเป็น 2 ระบบหลัก
ระบบ Conventional System (ระบบระบุโซน)
ระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้แบบธรรมดาหรือแบบแบ่งโซน อุปกรณ์ตรวจจับในแต่ละพื้นที่ (Zone) จะถูกเดินสายเชื่อมต่อเข้าด้วยกันเป็นวงจรเดียว เมื่อมีอุปกรณ์ตรวจจับตัวใดตัวหนึ่งทำงาน ตู้ FACP จะแสดงผลเพียงแค่ว่าเกิดเหตุที่ “โซนใด” แต่ไม่สามารถระบุได้อย่างชัดเจนว่าคือห้องใดหรือตำแหน่งใด
- ข้อดี: ค่าอุปกรณ์และค่าติดตั้งเริ่มต้นไม่สูง วงจรการทำงานเรียบง่าย ช่างทั่วไปดูแลได้สะดวก
- ข้อจำกัด: ใช้เวลาค้นหาจุดกำเนิดเพลิงนานกว่าหากเป็นโซนกว้าง และต้องเดินสายสัญญาณจำนวนมากจากตู้ควบคุมไปยังแต่ละโซน
- ความเหมาะสม: เหมาะสำหรับอาคารพาณิชย์ขนาดเล็ก หอพักไม่เกิน 4 ชั้น โรงงานขนาดเล็ก หรืออาคารที่ไม่มีห้องย่อยซับซ้อน
ระบบ Addressable System (ระบบระบุตำแหน่ง)
ระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้แบบกำหนดตำแหน่งได้ แต่ละอุปกรณ์ตรวจจับและปุ่มกดจะมีหมายเลขระบุตัวตน (Address/ID) ประจำตัว เมื่อเกิดเหตุเพลิงไหม้ ตู้ FACP จะแสดงผลบนหน้าจออย่างละเอียด เช่น “Smoke Detector ชั้น 8 ห้อง 805” ทำให้เจ้าหน้าที่ระงับเหตุตรงเข้ายังจุดเกิดเหตุได้ทันที
- ข้อดี: ระบุตำแหน่งเพลิงไหม้ได้แม่นยำสูง มีระบบตรวจสอบความผิดปกติของอุปกรณ์รายตัว (Trouble Monitoring) และเดินสายสัญญาณแบบ Loop ซึ่งช่วยประหยัดสายสัญญาณในอาคารขนาดใหญ่
- ข้อจำกัด: ค่าอุปกรณ์และการตั้งโปรแกรมระบบมีราคาสูงกว่า ต้องใช้วิศวกรหรือผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางในการบำรุงรักษา
- ความเหมาะสม: เหมาะสำหรับอาคารสูง อาคารขนาดใหญ่พิเศษ โรงพยาบาล ห้างสรรพสินค้า ศูนย์คอมพิวเตอร์ (Data Center) และโรงแรมขนาดใหญ่
ตารางเปรียบเทียบ Conventional vs Addressable
| ปัจจัยการพิจารณา | Conventional System | Addressable System |
| ความแม่นยำในการระบุจุดเกิดเหตุ | ระบุได้เฉพาะพื้นที่กว้าง (Zone) | ระบุได้เจาะจงรายตัวอุปกรณ์ (Point/Address) |
| ต้นทุนอุปกรณ์และระบบ | ประหยัด ปานกลาง | สูงกว่า ประมาณ 30-50% |
| การเดินสายสัญญาณ (Wiring) | เดินสายแยกตามโซน ใช้สายเยอะในระบบใหญ่ | เดินสายสัญญาณแบบ Loop ช่วยลดความยุ่งยาก |
| การตรวจสอบและวิเคราะห์ข้อผิดพลาด | ทราบเฉพาะโซนที่มีปัญหา | ทราบตำแหน่งและสภาพอุปกรณ์รายชิ้นได้ชัดเจน |
| ขนาดพื้นที่อาคารที่เหมาะสม | อาคารขนาดเล็ก-กลาง พื้นที่ไม่ซับซ้อน | อาคารสูง อาคารขนาดใหญ่พิเศษ และพื้นที่ซับซ้อน |
แนวทางและมาตรฐานการติดตั้งระบบ Fire Alarm ให้ปลอดภัยสูงสุด
การติดตั้งระบบ Fire Alarm ที่ไม่ได้มาตรฐาน อาจส่งผลให้ระบบไม่แจ้งเตือนเมื่อเกิดเหตุจริง หรือเกิดสัญญาณเตือนเท็จจนสร้างความตระหนก จึงต้องปฏิบัติตามมาตรฐานวิศวกรรมอย่างเคร่งครัด
ระยะการติดตั้งและตำแหน่งที่เหมาะสมของ Detector
อ้างอิงตามมาตรฐานสากล NFPA 72 และมาตรฐาน วสท. 022002-22:
- Smoke Detector: บนเพดานเรียบที่ความสูงไม่เกิน 3.6-4 เมตร รัศมีการป้องกันของอุปกรณ์ 1 ตัว ครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 50-80 ตารางเมตร โดยระยะห่างระหว่างตัวตรวจจับต้องไม่เกิน 9.1 เมตร และต้องติดตั้งห่างจากช่องลมหรือพัดลมระบายอากาศไม่น้อยกว่า 0.9-1.5 เมตร เพื่อป้องกันไม่ให้กระแสลมพัดควันออกจากตัวตรวจจับ
- Heat Detector: บนเพดานเรียบ รัศมีการป้องกันครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 25-50 ตารางเมตร (ขึ้นอยู่กับสเปกผู้ผลิตและชนิดตัวตรวจจับ) และระยะห่างไม่ควรเกิน 7 เมตร
- Manual Station: ติดตั้งบนผนังที่ระดับความสูง 1.10–1.22 เมตร จากระดับพื้นทางเดิน เพื่อให้สามารถเอื้อมกดได้สะดวกแม้เป็นผู้ใช้วีลแชร์
การเชื่อมต่อระบบ Fire Alarm เข้ากับระบบความปลอดภัยอื่น
ในอาคารสมัยใหม่ระบบ Fire Alarm จะต้องเชื่อมโยง (Interlock) เข้ากับระบบควบคุมอาคารอื่นๆ เพื่อความปลอดภัยเชิงรุก
- ระบบควบคุมควันและระบายอากาศ: สั่งตัดการทำงานของเครื่องปรับอากาศ (HVAC) เพื่อป้องกันควันไฟกระจายผ่านท่อลม และสั่งเปิดพัดลมอัดอากาศในบันไดหนีไฟ (Stairwell Pressurization Fan) เพื่อป้องกันควันเข้าสู่ช่องบันได
- ระบบลิฟต์โดยสาร: ส่งสัญญาณบังคับให้ลิฟต์เคลื่อนลงมายังชั้นอพยพหลัก (Phase I Emergency Recall) เปิดประตูค้างไว้ และไม่อนุญาตให้คนทั่วไปใช้งาน
- ระบบประตูหนีไฟ: ปลดล็อกระบบ Access Control ไฟฟ้าบนเส้นทางหนีไฟอัตโนมัติ เพื่อให้ผู้ใช้อาคารอพยพได้สะดวก
- ระบบดับเพลิงอัตโนมัติ: รับสัญญาณยืนยันการไหลของน้ำ (Waterflow Switch) จากระบบหัวกระจายน้ำดับเพลิง (Sprinkler) เพื่อยืนยันเหตุเพลิงไหม้
ยกระดับความปลอดภัย การทำงานร่วมกันของ Fire Alarm และโคมไฟฉุกเฉิน
การมีสัญญาณเตือนภัยที่มีประสิทธิภาพจะไร้ประโยชน์ทันที หากผู้ประสบภัยไม่สามารถมองเห็นเส้นทางอพยพได้ ระบบเตือนภัยและระบบส่องสว่างฉุกเฉินจึงเป็นสองกลไกที่ต้องทำงานควบคู่กันเสมอ
ทำไมไฟฉุกเฉินและป้ายทางหนีไฟจึงสำคัญเมื่อ Fire Alarm ทำงาน
เมื่อระบบ Fire Alarm ตรวจจับเหตุเพลิงไหม้ได้ กระบวนการระงับเหตุตามมาตรฐานมักจำเป็นต้องตัดระบบจ่ายกระแสไฟฟ้าหลัก เพื่อป้องกันอันตรายจากไฟฟ้าลัดวงจรหรือไฟดูด ส่งผลให้อาคารตกอยู่ในความมืดมิด ประกอบกับควันไฟที่หนาแน่น บดบังทัศนวิสัย และเพิ่มความตื่นตระหนก (Panic)
ในเสี้ยววินาทีวิกฤตนี้ อุปกรณ์ส่องสว่างฉุกเฉินจะก้าวเข้ามาทำหน้าที่ทันที โดยโคมไฟฉุกเฉินจะให้ความสว่างเพียงพอบนเส้นทางเดิน พื้นต่างระดับ และบันได ขณะที่ป้ายทางออกหนีไฟจะชี้นำทิศทางไปยังทางออกที่ปลอดภัยที่สุดตามมาตรฐานวิศวกรรมสถานแห่งประเทศไทย (วสท. 021004-22)
การเลือกโคมไฟฉุกเฉินและป้ายทางหนีไฟ Sunny ให้ได้มาตรฐาน มอก.
การเลือกใช้อุปกรณ์ส่องสว่างฉุกเฉินจำเป็นต้องพิจารณาความน่าเชื่อถือและการรับรองมาตรฐานเป็นสำคัญ เพื่อให้มั่นใจได้ว่าอุปกรณ์จะพร้อมทำงานส่องสว่างนำทางทันทีในวินาทีฉุกเฉิน
- การรับรองมาตรฐานระดับประเทศ: ได้รับการรับรองมาตรฐาน มอก. 1955-2551 และ มอก. 1102-2538 จึงมั่นใจได้ในคุณภาพและความปลอดภัยตามข้อกำหนดของกฎหมายอาคาร
- ระบบชาร์จแบตเตอรี่อัจฉริยะ (3 Steps Charger): ช่วยควบคุมการประจุไฟฟ้าเข้าแบตเตอรี่อย่างเหมาะสม ป้องกันปัญหาแบตเตอรี่บวมหรือเสื่อมสภาพเร็ว ช่วยยืดอายุการใช้งานให้นานขึ้น
- ระบบทดสอบการทำงานอัตโนมัติ (Auto Test): ฟังก์ชันทดสอบระบบสม่ำเสมอตามมาตรฐาน วสท. ช่วยลดภาระการตรวจสอบด้วยตนเอง และรับประกันความพร้อมใช้งานตลอดเวลา
- ระยะเวลาสำรองไฟยาวนาน: จ่ายกระแสไฟฟ้าส่องสว่างต่อเนื่องได้ไม่น้อยกว่า 2 ชั่วโมง (120 นาที) ครอบคลุมระยะเวลาอพยพผู้ประสบภัยออกจากอาคารได้อย่างสมบูรณ์
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับระบบ Fire Alarm
สัญญาณเตือนเท็จ (False Alarm) เกิดจากสาเหตุใด และป้องกันอย่างไร
สัญญาณเตือนเท็จมักเกิดจากฝุ่นละออง ควันจากการปรุงอาหาร ไอระเหยสารเคมี ละอองน้ำความชื้นสูง หรือแมลงเข้าไปรบกวนห้องตรวจจับของ Smoke Detector ป้องกันได้ด้วยการเลือกตำแหน่งและชนิดอุปกรณ์ให้เหมาะสม เช่น ใช้ Heat Detector ในห้องครัว และหมั่นทำความสะอาดดูดฝุ่นอุปกรณ์ตรวจจับอย่างน้อยปีละ 1-2 ครั้ง
ควรตรวจสอบและบำรุงรักษา (PM) ระบบ Fire Alarm บ่อยแค่ไหน
ตามมาตรฐาน NFPA 72 และมาตรฐาน วสท. ควรกำหนดรอบการบำรุงรักษาดังนี้
- ทุกวัน/ทุกสัปดาห์: ตรวจสอบความพร้อมของหลอดไฟแสดงสถานะและข้อความแจ้งเตือนที่ตู้ FACP
- ทุกเดือน: ตรวจสอบอุปกรณ์แจ้งเตือนด้วยมือ (Manual Station) และตรวจสอบความพร้อมของแบตเตอรี่
- ทุก 6 เดือน ถึง 1 ปี: ดำเนินการทดสอบระบบเต็มรูปแบบ (Full Functional Test) ทำความสะอาดอุปกรณ์ตรวจจับ ทดสอบความดันของสายสัญญาณ และวัดค่าประจุของแบตเตอรี่สำรอง
เมื่อระบบ Fire Alarm ดังขึ้น แต่ไม่มีเหตุเพลิงไหม้จริง ควรทำอย่างไร
ลำดับแรกให้ไปตรวจสอบที่ตู้ FACP เพื่อดูว่าสัญญาณเตือนมาจากโซนหรือตำแหน่งใด จากนั้นกดปุ่ม “Acknowledge” หรือ “Alarm Silence” เพื่อระงับเสียงเตือนชั่วคราว แล้วส่งเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยเข้าตรวจสอบพื้นที่ดังกล่าวทันที เมื่อตรวจสอบแน่ชัดแล้วว่าไม่มีเหตุเพลิงไหม้หรืออันตราย จึงทำการกดปุ่ม “System Reset” ที่ตู้ควบคุมกลางเพื่อคืนค่าระบบสู่ภาวะปกติ
หากเกิดไฟดับ ระบบ Fire Alarm และไฟฉุกเฉินยังทำงานได้หรือไม่
สามารถทำงานได้ตามปกติอย่างต่อเนื่อง เนื่องจากระบบ Fire Alarm มีชุดแบตเตอรี่สำรองที่ติดตั้งอยู่ในตู้ FACP คอยจ่ายไฟเลี้ยงระบบ ส่วนโคมไฟฉุกเฉิน และป้ายทางออกหนีไฟ แบรนด์ Sunny จะมีแบตเตอรี่สำรองไฟคุณภาพสูงในตัว ซึ่งจะสลับมาจ่ายกระแสไฟฟ้าและส่องสว่างนำทางทันทีที่กระแสไฟฟ้าหลักขัดข้อง
Alt Text : สรุปเกี่ยวกับระบบ Fire Alarm
สรุปบทความ
การติดตั้งและดูแลรักษาระบบ Fire Alarm ที่ได้มาตรฐานควบคู่กับระบบไฟฉุกเฉินที่เสถียร คือการลงทุนเพื่อความปลอดภัยที่คุ้มค่าที่สุดสำหรับทุกอาคาร Sunny Emergency Light ผู้ผลิตและจัดจำหน่ายอุปกรณ์ไฟฉุกเฉินชั้นนำของไทย พร้อมให้บริการด้วยผลิตภัณฑ์เพื่อความปลอดภัย ทั้งโคมไฟฉุกเฉิน ป้ายทางออกหนีไฟ และตู้ควบคุมระบบไฟฉุกเฉินที่ได้มาตรฐาน มอก. ช่วยยกระดับระบบความปลอดภัยอาคารให้สมบูรณ์แบบ ดูรายละเอียดสินค้าเพิ่มเติมบนเว็บไซต์ได้เลย
สนใจสั่งซื้อสินค้าออนไลน์จาก SUNNY ได้ที่
- ร้านค้า ShopeeMall บน Shopee
- ร้านค้า LazMall บน LAZADA
- Line Official @SunnyThailand
- Email [email protected]
หรือเลือกซื้อสินค้าผ่านร้านโมเดิร์นเทรดอย่าง ไทวัสดุ โฮมโปร เมกะโฮม Bean & Beyond หรือ ตัวแทนจำหน่ายไฟฉุกเฉิน SUNNY ใกล้บ้านคุณ และหากคุณมีคำถามเพิ่มเติมเกี่ยวกับไฟฉุกเฉิน และอุปกรณ์อื่น ๆ สามารถติดต่อเราได้ที่ 02-378-1034
